॥ श्री हनुमते नमः ॥
हनुमान चालीसा — मराठी अर्थासह
संपूर्ण पाठ, प्रत्येक चौपाईखाली सोप्या मराठी अर्थासह
दोहा
श्रीगुरु चरन सरोज रज, निज मनु मुकुरु सुधारि।
बरनउँ रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥
बरनउँ रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥
अर्थ
आपल्या गुरूंच्या चरणकमलांच्या धुळीने आपल्या मनरूपी आरसा स्वच्छ करून, मी श्रीरघुनाथांच्या (श्रीरामांच्या) निर्मळ यशाचे वर्णन करतो, जे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही फळ देणारे आहे.
दोहा
बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन कुमार।
बल बुधि विद्या देहु मोहि, हरहु कलेश विकार॥
बल बुधि विद्या देहु मोहि, हरहु कलेश विकार॥
अर्थ
स्वतःला बुद्धिहीन समजून, मी पवनपुत्र हनुमानांचे स्मरण करतो. हे हनुमंता, मला बळ, बुद्धी आणि विद्या द्या, आणि माझे सर्व क्लेश व दोष दूर करा.
चौपाई १ – १०
1
जय हनुमान ज्ञान गुन सागर।
जय कपीस तिहुँ लोक उजागर॥
जय कपीस तिहुँ लोक उजागर॥
अर्थहे ज्ञान आणि गुणांचा सागर असलेल्या हनुमंता, तुझा जयजयकार असो. हे वानरराजा, तू तिन्ही लोकांत (स्वर्ग, पृथ्वी, पाताळ) आपल्या कीर्तीने प्रकाशमान आहेस.
2
राम दूत अतुलित बल धामा।
अंजनि पुत्र पवनसुत नामा॥
अंजनि पुत्र पवनसुत नामा॥
अर्थतू श्रीरामांचा दूत आहेस आणि अतुलनीय बळाचा स्वामी आहेस. तू अंजनी मातेचा पुत्र आहेस, म्हणून तुला पवनसुत असेही म्हणतात.
3
महाबीर बिक्रम बजरंगी।
कुमति निवार सुमति के संगी॥
कुमति निवार सुमति के संगी॥
अर्थतू महान वीर आहेस, तुझे शरीर वज्रासारखे बळकट आहे. तू वाईट बुद्धी दूर करून चांगल्या बुद्धीच्या लोकांचा सोबती आहेस.
4
कंचन बरन बिराज सुबेसा।
कानन कुंडल कुँचित केसा॥
कानन कुंडल कुँचित केसा॥
अर्थतुझा वर्ण सोन्यासारखा तेजस्वी आहे आणि तू सुंदर वस्त्रांनी सजलेला आहेस. तुझ्या कानांत कुंडले आहेत आणि केस कुरळे आहेत.
5
हाथ बज्र अरु ध्वजा बिराजे।
काँधे मूँज जनेऊ साजे॥
काँधे मूँज जनेऊ साजे॥
अर्थतुझ्या हातांत वज्र आणि ध्वजा शोभून दिसतात, आणि खांद्यावर मुंजाचे जानवे शोभिवंत आहे.
6
शंकर सुवन केसरी नंदन।
तेज प्रताप महा जगवंदन॥
तेज प्रताप महा जगवंदन॥
अर्थतू भगवान शंकरांचा अंश आणि केसरींचा पुत्र आहेस. तुझ्या तेजाला आणि पराक्रमाला अवघे जग वंदन करते.
7
विद्यावान गुनी अति चातुर।
राम काज करिबे को आतुर॥
राम काज करिबे को आतुर॥
अर्थतू विद्यावान, गुणवान आणि अत्यंत चतुर आहेस, आणि नेहमी श्रीरामांचे कार्य करण्यास उत्सुक असतोस.
8
प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया।
राम लखन सीता मनबसिया॥
राम लखन सीता मनबसिया॥
अर्थतुला प्रभू श्रीरामांची कथा ऐकण्याची आवड आहे, आणि राम, लक्ष्मण व सीतामाई सदैव तुझ्या मनात वास करतात.
9
सूक्ष्म रूप धरि सियहि दिखावा।
बिकट रूप धरि लंक जरावा॥
बिकट रूप धरि लंक जरावा॥
अर्थतू लहान (सूक्ष्म) रूप धारण करून सीतामाईंना दर्शन दिलेस, आणि विशाल भयंकर रूप धारण करून लंका जाळलीस.
10
भीम रूप धरि असुर सँहारे।
रामचंद्र के काज सवाँरे॥
रामचंद्र के काज सवाँरे॥
अर्थतू विशाल रूप धारण करून राक्षसांचा संहार केलास, आणि अशा प्रकारे श्रीरामचंद्रांचे कार्य यशस्वी केलेस.
चौपाई ११ – २०
11
लाय सजीवन लखन जियाए।
श्रीरघुबीर हरषि उर लाए॥
श्रीरघुबीर हरषि उर लाए॥
अर्थसंजीवनी वनस्पती आणून तू लक्ष्मणाचे प्राण वाचवलेस, त्यामुळे प्रसन्न होऊन श्रीरामांनी तुला हृदयाशी धरले.
12
रघुपति कीन्ही बहुत बड़ाई।
तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥
तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥
अर्थश्रीरामांनी तुझी खूप प्रशंसा करत म्हटले — तू मला भरताइतकाच प्रिय बंधू आहेस.
13
सहस बदन तुम्हरो जस गावैं।
अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥
अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥
अर्थहजार मुखे (शेषनाग) तुझे यश गातात — असे म्हणत श्रीरामांनी तुला आलिंगन दिले.
14
सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा।
नारद सारद सहित अहीसा॥
नारद सारद सहित अहीसा॥
अर्थसनक आदी ऋषी, ब्रह्मदेव, मोठमोठे मुनी, नारदमुनी, सरस्वती देवी आणि शेषनाग — हे सर्व तुझे गुणगान करतात.
15
जम कुबेर दिगपाल जहाँ ते।
कवि कोविद कहि सके कहाँ ते॥
कवि कोविद कहि सके कहाँ ते॥
अर्थयमराज, कुबेर आणि सर्व दिशांचे रक्षक, तसेच मोठमोठे कवी आणि विद्वानही तुझ्या गुणांचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाहीत.
16
तुम उपकार सुग्रीवहि कीन्हा।
राम मिलाय राज पद दीन्हा॥
राम मिलाय राज पद दीन्हा॥
अर्थतू सुग्रीवावर मोठा उपकार केलास — श्रीरामांशी त्याची भेट घडवून त्याला त्याचे राज्यपद परत मिळवून दिलेस.
17
तुम्हरो मंत्र बिभीषण माना।
लंकेश्वर भये सब जग जाना॥
लंकेश्वर भये सब जग जाना॥
अर्थतुझा सल्ला मानून बिभीषण लंकेचा राजा झाला — ही गोष्ट अवघे जग जाणते.
18
जुग सहस्त्र जोजन पर भानू।
लिल्यो ताहि मधुर फल जानू॥
लिल्यो ताहि मधुर फल जानू॥
अर्थहजारो योजने दूर असलेल्या सूर्याला तू लहानपणी गोड फळ समजून गिळले होतेस — अशी होती तुझी अद्भुत शक्ती.
19
प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माही।
जलधि लाँघि गए अचरज नाही॥
जलधि लाँघि गए अचरज नाही॥
अर्थश्रीरामांची मुद्रिका मुखात ठेवून तू समुद्र ओलांडलास — तुझ्यासाठी हे काही आश्चर्य नव्हते.
20
दुर्गम काज जगत के जेते।
सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥
सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥
अर्थजगातील जेवढी कठीण कामे आहेत, ती सर्व तुझ्या कृपेने सोपी होतात.
चौपाई २१ – ३०
21
राम दुआरे तुम रखवारे।
होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥
होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥
अर्थतू श्रीरामांच्या द्वाराचा रक्षक आहेस — तुझ्या परवानगीशिवाय कोणीही आत प्रवेश करू शकत नाही.
22
सब सुख लहै तुम्हारी सरना।
तुम रक्षक काहू को डरना॥
तुम रक्षक काहू को डरना॥
अर्थतुझ्या शरणात येणाऱ्याला सर्व सुख प्राप्त होते. तू रक्षक असताना कोणतीही भीती उरत नाही.
23
आपन तेज सम्हारो आपै।
तीनों लोक हाँक तै कापै॥
तीनों लोक हाँक तै कापै॥
अर्थतुझे तेज फक्त तूच सांभाळू शकतोस. तुझ्या एका गर्जनेने तिन्ही लोक थरथरतात.
24
भूत पिशाच निकट नहि आवै।
महावीर जब नाम सुनावै॥
महावीर जब नाम सुनावै॥
अर्थजेव्हा तुझे नाव घेतले जाते, तेव्हा भूत-पिशाच्च यांसारख्या वाईट शक्ती जवळही येऊ शकत नाहीत.
25
नासै रोग हरे सब पीरा।
जपत निरंतर हनुमत बीरा॥
जपत निरंतर हनुमत बीरा॥
अर्थहे वीर हनुमंता, जो निरंतर तुझा जप करतो, त्याचे सर्व रोग आणि व्यथा नाहीशा होतात.
26
संकट तै हनुमान छुडावै।
मन क्रम वचन ध्यान जो लावै॥
मन क्रम वचन ध्यान जो लावै॥
अर्थजो मनाने, वाणीने आणि कर्माने तुझे ध्यान करतो, त्याला हनुमंत सर्व संकटांतून मुक्त करतात.
27
सब पर राम तपस्वी राजा।
तिनके काज सकल तुम साजा॥
तिनके काज सकल तुम साजा॥
अर्थतपस्वी राजा श्रीराम सर्वश्रेष्ठ आहेत, आणि त्यांची सर्व कामे तूच यशस्वीपणे पूर्ण केलीस.
28
और मनोरथ जो कोई लावै।
सोई अमित जीवन फल पावै॥
सोई अमित जीवन फल पावै॥
अर्थजो कोणी आपली इच्छा घेऊन तुझ्याकडे येतो, त्याला जीवनाचे अपरिमित फळ प्राप्त होते.
29
चारों जुग परताप तुम्हारा।
है परसिद्ध जगत उजियारा॥
है परसिद्ध जगत उजियारा॥
अर्थचारही युगांत तुझा प्रताप पसरलेला आहे, आणि तो संपूर्ण जगात प्रकाशासारखा प्रसिद्ध आहे.
30
साधु संत के तुम रखवारे।
असुर निकंदन राम दुलारे॥
असुर निकंदन राम दुलारे॥
अर्थतू साधुसंतांचा रक्षक आहेस, राक्षसांचा नाश करणारा आहेस, आणि श्रीरामांचा अत्यंत लाडका आहेस.
चौपाई ३१ – ४०
31
अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता।
अस बर दीन जानकी माता॥
अस बर दीन जानकी माता॥
अर्थमाता जानकीने (सीतामाईंनी) तुला आठ सिद्धी आणि नऊ निधी देण्याचे वरदान दिले आहे.
32
राम रसायन तुम्हरे पासा।
सदा रहो रघुपति के दासा॥
सदा रहो रघुपति के दासा॥
अर्थश्रीराम भक्तिरूपी अमृत सदैव तुझ्याजवळ आहे, आणि तू नेहमी श्रीरघुनाथांचा दास बनून राहतोस.
33
तुम्हरे भजन राम को पावै।
जनम जनम के दुख बिसरावै॥
जनम जनम के दुख बिसरावै॥
अर्थतुझ्या भजनाने माणूस श्रीरामांना प्राप्त करतो, आणि त्याचे जन्मोजन्मीचे दुःख नाहीसे होते.
34
अंतकाल रघुवरपुर जाई।
जहाँ जन्म हरिभक्त कहाई॥
जहाँ जन्म हरिभक्त कहाई॥
अर्थअंतिम काळी असा भक्त श्रीरामांच्या परमधामास जातो, आणि पुढील जन्मात हरिभक्त म्हणून ओळखला जातो.
35
और देवता चित्त ना धरई।
हनुमत सेई सर्व सुख करई॥
हनुमत सेई सर्व सुख करई॥
अर्थअशा भक्ताच्या मनात इतर कोणत्याही देवतेचा विचारही येत नाही, कारण हनुमंताच्या सेवेनेच त्याला सर्व सुख प्राप्त होते.
36
संकट कटै मिटै सब पीरा।
जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥
जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥
अर्थजो कोणी बलवीर हनुमंताचे स्मरण करतो, त्याचे सर्व संकट दूर होतात आणि सर्व व्यथा नाहीशा होतात.
37
जै जै जै हनुमान गुसाईँ।
कृपा करहु गुरु देव की नाईं॥
कृपा करहु गुरु देव की नाईं॥
अर्थहे हनुमंत महाराज, तुझा जयजयकार असो. गुरुदेवांप्रमाणे माझ्यावर कृपा करा.
38
जो सत बार पाठ कर कोई।
छूटहि बंदि महा सुख होई॥
छूटहि बंदि महा सुख होई॥
अर्थजो कोणी या चालीसाचे शंभर वेळा पठण करतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होऊन महान सुख प्राप्त करतो.
39
जो यह पढ़े हनुमान चालीसा।
होय सिद्ध साखी गौरीसा॥
होय सिद्ध साखी गौरीसा॥
अर्थजो कोणी हा हनुमान चालीसा पठण करतो, त्याला सिद्धी प्राप्त होते — याचे साक्षी स्वतः भगवान शंकर (गौरीसा) आहेत.
40
तुलसीदास सदा हरि चेरा।
कीजै नाथ हृदय मह डेरा॥
कीजै नाथ हृदय मह डेरा॥
अर्थतुलसीदास म्हणतात — मी सदैव श्रीरामांचा सेवक आहे. हे नाथ, तुम्ही माझ्या हृदयात सदैव वास करा.
समारोप दोहा
पवन तनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप।
राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥
राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥
अर्थ
हे पवनपुत्र, संकट हरण करणाऱ्या, मंगल स्वरूप हनुमंता — तुम्ही श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीतामाईंसह माझ्या हृदयात सदैव वास करा.