॥ શ્રી હનુમતે નમઃ ॥
હનુમાન ચાલીસા — અર્થ સાથે
સંપૂર્ણ પાઠ, દરેક ચોપાઈ નીચે સરળ ગુજરાતી અર્થ સાથે
દોહા
શ્રી ગુરુ ચરણ સરોજ રજ, નિજ મનુ મુકુર સુધારિ,
બરનઊ રઘુબર બિમલ જસુ, જો દાયકુ ફલ છારિ.
બરનઊ રઘુબર બિમલ જસુ, જો દાયકુ ફલ છારિ.
અર્થ
શ્રી ગુરુના ચરણકમળની ધૂળથી પોતાના મનરૂપી અરીસાને શુદ્ધ કરીને, હું શ્રી રઘુનાથજી (શ્રીરામ)ના નિર્મળ યશનું વર્ણન કરું છું, જે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ — આ ચારેય ફળ આપનાર છે.
દોહા
બુદ્ધિહીન તનુ જાનિકે, સુમિરૌ પવન કુમાર,
બલ બુદ્ધિ વિદ્યા દેહુ મોહિ, હરહુ કલેશ વિકાર.
બલ બુદ્ધિ વિદ્યા દેહુ મોહિ, હરહુ કલેશ વિકાર.
અર્થ
પોતાને બુદ્ધિહીન સમજીને, હું પવનપુત્ર હનુમાનજીનું સ્મરણ કરું છું. હે હનુમાનજી, મને બળ, બુદ્ધિ અને વિદ્યા આપો, અને મારા બધા ક્લેશ તથા દોષ દૂર કરો.
ચોપાઈ ૧ – ૧૦
1
જય હનુમાન જ્ઞાન ગુણ સાગર, જય કપિસ તિહુન લોક ઉજાગર॥
અર્થહે જ્ઞાન અને ગુણોના સાગર હનુમાનજી, તમારો જય હો. હે વાનરરાજ, તમે ત્રણેય લોકમાં (સ્વર્ગ, પૃથ્વી, પાતાળ) તમારી કીર્તિથી પ્રકાશિત છો.
2
રામ દૂત અતુલિત બલ ધામ, અંજનિ પુત્ર પવનસુત નામ॥
અર્થતમે શ્રીરામના દૂત છો અને અતુલનીય બળના ધામ છો. તમે અંજની માતાના પુત્ર છો, તેથી તમારું એક નામ પવનસુત પણ છે.
3
મહાવીર વિક્રમ બજરંગી, કુમતિ નિવાર સુમતિ કે સંગી॥
અર્થતમે મહાન વીર છો, તમારું શરીર વજ્ર જેવું છે. તમે ખરાબ બુદ્ધિ દૂર કરીને સારી બુદ્ધિવાળા લોકોના સાથી છો.
4
કાંચન બરન બિરાજ સુબેસ, કનન કુંડલ કુંચિત કેસ॥
અર્થતમારો વર્ણ સોના જેવો તેજસ્વી છે અને તમે સુંદર વસ્ત્રોથી સજ્જ છો. તમારા કાનમાં કુંડળ છે અને વાળ ઘૂંઘરાળા છે.
5
હાથ બજરા ઔર ધ્વજ બિરાજે, કંધે મૂંજ જનેયુ સજાએ॥
અર્થતમારા હાથમાં વજ્ર અને ધ્વજા શોભે છે, અને ખભા પર મૂંજનું જનોઈ સુંદર રીતે શોભાયમાન છે.
6
શંકર સુવન કેસરિ નંદન, તેજ પ્રતાપ મહા જગવંદન॥
અર્થતમે ભગવાન શંકરના અંશ અને કેસરીના પુત્ર છો. તમારા તેજ અને પ્રતાપને આખું જગત વંદન કરે છે.
7
વિદ્યાવાન ગુણી અતિ ચતુર, રામ કાજ કરિબે કો આતુર॥
અર્થતમે વિદ્યાવાન, ગુણવાન અને અતિ ચતુર છો, અને હંમેશા શ્રીરામનું કાર્ય કરવા આતુર રહો છો.
8
પ્રભુ ચરિત્ર સુનિબે કો રસિયા, રામ લખન સીતા મન બસિયા॥
અર્થતમને પ્રભુ શ્રીરામની કથા સાંભળવાનો શોખ છે, અને રામ, લક્ષ્મણ તથા સીતાજી હંમેશા તમારા મનમાં વસે છે.
9
સૂક્ષ્મ રૂપ ધરિ સિયાહિં દિખાવા, વિકટ રૂપ ધરિ લંકા જરાવા॥
અર્થતમે નાનું (સૂક્ષ્મ) રૂપ ધારણ કરીને સીતાજીને દર્શન આપ્યાં, અને વિશાળ ભયંકર રૂપ ધારણ કરીને લંકા બાળી નાખી.
10
ભીમ રૂપ ધરિ અસુર સંહારે, રામચંદ્ર કે કાજ સવારે॥
અર્થતમે વિશાળ રૂપ ધારણ કરીને રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો, અને આ રીતે શ્રીરામચંદ્રનું કાર્ય સફળ કર્યું.
ચોપાઈ ૧૧ – ૨૦
11
લાએ સજીવન લખન જિયાએ, શ્રી રઘુબીર હરશિ ઉરલાએ॥
અર્થસંજીવની બુટ્ટી લાવીને તમે લક્ષ્મણના પ્રાણ બચાવ્યા, જેથી પ્રસન્ન થઈને શ્રીરામે તમને હૃદયે લગાડ્યા.
12
રઘુપતિ કિનહિ બહુત બડાઈ, તું મમ પ્રિય ભરત સં ભાઈ॥
અર્થશ્રીરામે તમારી ખૂબ પ્રશંસા કરતાં કહ્યું — તું મને ભરત જેટલો જ પ્રિય ભાઈ છે.
13
સહસ બદન તુમ્હારો જસ્ ગાવે, અસ કહિ શ્રીપતિ કાંઠ લાવે॥
અર્થહજાર મુખ (શેષનાગ) તમારો યશ ગાય છે — એમ કહીને શ્રીરામે તમને આલિંગન આપ્યું.
14
સનકાદિક બ્રહ્માદિ મુનીસ, નારદ સરદ સહિત અહીસ॥
અર્થસનક વગેરે ઋષિ, બ્રહ્માજી, મોટા મોટા મુનિ, નારદજી, સરસ્વતીજી અને શેષનાગ — આ બધા તમારું ગુણગાન કરે છે.
15
યમ કુબેર દિગપાલ જહાં તે, કવિ કોવિદ કહિં સકહિ કહાં તે॥
અર્થયમરાજ, કુબેર અને બધી દિશાઓના રક્ષક, તથા મોટા મોટા કવિઓ અને વિદ્વાનો પણ તમારા ગુણોનું પૂરું વર્ણન કરી શકતા નથી.
16
તું ઉપકાર સુગ્રીવહિં કીન્હ, રામ મિલાય રાજ પદ દીન્હ॥
અર્થતમે સુગ્રીવ પર મોટો ઉપકાર કર્યો — શ્રીરામ સાથે તેમની મુલાકાત કરાવીને તેમને તેમનું રાજપદ પાછું અપાવ્યું.
17
તુમ્હરો મંત્ર બિભીષણ માના, લંકેશ્વર ભયે સબ જગ જાના॥
અર્થતમારી સલાહ માનીને વિભીષણ લંકાના રાજા બન્યા — આ વાત આખું જગત જાણે છે.
18
જુગ સહસ્ર જોજન પર ભાનુ, લિલ્યો તાહિ મધુર ફલ જાનુ॥
અર્થહજારો યોજન દૂર રહેલા સૂર્યને તમે નાનપણમાં મીઠું ફળ સમજીને ગળી ગયા હતા — એવી હતી તમારી અદ્ભુત શક્તિ.
19
પ્રભુ મુદ્રિકા મેલિ મુખ માહી, જલધિ લાંઘિ ગયે અચ્રજ નાહી॥
અર્થશ્રીરામની મુદ્રિકા મુખમાં રાખીને તમે સમુદ્ર ઓળંગ્યો — તમારા માટે આ કંઈ આશ્ચર્યની વાત ન હતી.
20
દુર્ગમ કાજ જગત કે જેત, સુગમ અનુગ્રહ તુમ્હારે તેતે॥
અર્થજગતમાં જેટલાં પણ મુશ્કેલ કાર્યો છે, તે બધાં તમારી કૃપાથી સરળ થઈ જાય છે.
ચોપાઈ ૨૧ – ૩૦
21
રામ દ્વારે તુમ રખવારે, હોત ન આગ્યા બિનુ પૈસારે॥
અર્થતમે શ્રીરામના દ્વારના રખેવાળ છો — તમારી પરવાનગી વિના કોઈ પણ અંદર પ્રવેશ કરી શકતું નથી.
22
સબ સુખ લહૈ તુમ્હારી સરણ, તુમ રક્ષક કાહુ કો દરણ॥
અર્થતમારા શરણમાં આવનારને બધું સુખ મળે છે. તમે રક્ષક હો ત્યારે કોઈ ડરની જરૂર નથી.
23
આપન તેજ સંહારો આપૈ, તીનોં લોક હાંક તે કાપૈ॥
અર્થતમારું તેજ ફક્ત તમે જ સંભાળી શકો છો. તમારી એક ગર્જનાથી ત્રણેય લોક કાંપી ઊઠે છે.
24
ભૂત પિસાચ નિકટ નહિ આવૈ, મહાવીર જબ નામ સુનાવૈ॥
અર્થજ્યારે તમારું નામ લેવામાં આવે છે, ત્યારે ભૂત-પિશાચ જેવી ખરાબ શક્તિઓ પાસે પણ આવી શકતી નથી.
25
નાશે રોગ હરે સબ પીરા, જપત નિરંતર હનુમત બીરા॥
અર્થહે વીર હનુમાનજી, જે સતત તમારો જાપ કરે છે, તેના બધા રોગ અને પીડા દૂર થાય છે.
26
સંકટ તે હનુમાન છુડાવૈ, મન ક્રમ વચન ધ્યાન જો લાવૈ॥
અર્થજે મન, વચન અને કર્મથી તમારું ધ્યાન કરે છે, તેને હનુમાનજી બધા સંકટોમાંથી મુક્ત કરે છે.
27
સબ પર રામ તપસ્વી રાજા, તિંકે કાજ સકલ તુમ સાજા॥
અર્થતપસ્વી રાજા શ્રીરામ સૌથી શ્રેષ્ઠ છે, અને તેમનાં બધાં કાર્યો તમે જ સફળતાપૂર્વક પૂરાં કર્યાં.
28
ઔર મનોરથ જો કોઈ લાવૈ, સોઈ અમિત જીવન ફલ પાવૈ॥
અર્થજે કોઈ પોતાની ઇચ્છા લઈને તમારી પાસે આવે છે, તેને જીવનનું અમાપ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
29
ચરો યુગ પરતાપ તુમ્હાર, હૈ પરસિદ્ધ જગત ઉજિયાર॥
અર્થચારેય યુગોમાં તમારો પ્રતાપ ફેલાયેલો છે, અને તે આખા જગતમાં પ્રકાશ સમાન પ્રસિદ્ધ છે.
30
સધુ સંત કે તુમ રખવારે, અસુર નિકંદન રામ દુલારે॥
અર્થતમે સાધુ-સંતોના રક્ષક છો, રાક્ષસોનો નાશ કરનારા છો, અને શ્રીરામના અતિ પ્રિય છો.
ચોપાઈ ૩૧ – ૪૦
31
અષ્ટ સિદ્ધિ નૌ નિધિ કે દાત, અસ બર દીન જાનકી માત॥
અર્થમાતા જાનકીએ (સીતાજીએ) તમને આઠ સિદ્ધિઓ અને નવ નિધિઓ આપવાનું વરદાન આપ્યું છે.
32
રામ રસાયન તુમ્હારે પાસ, સદા રહો રઘુપતિ કે દાસ॥
અર્થશ્રીરામ ભક્તિ રૂપી અમૃત હંમેશા તમારી પાસે છે, અને તમે હંમેશા શ્રીરઘુનાથના દાસ બનીને રહો છો.
33
તુમ્હારે ભજન રામ કો પાવ, જનમ જનમ કે દુખ બિસ્રાવ॥
અર્થતમારા ભજનથી માણસ શ્રીરામને પ્રાપ્ત કરે છે, અને તેનાં જન્મોજન્મનાં દુઃખ ભૂલાઈ જાય છે.
34
અંત કાલ રઘુબર પુર જાઈ, જહાં જન્મ હરિ-ભક્ત કહાઈ॥
અર્થઅંતિમ સમયે આવો ભક્ત શ્રીરામના પરમધામમાં જાય છે, અને પછીના જન્મમાં હરિભક્ત તરીકે ઓળખાય છે.
35
ઔર દેવતા ચિત્ત ન ધરઈ, હનુમત સેઈ સર્વ સુખ કરઈ॥
અર્થએવા ભક્તના મનમાં બીજા કોઈ દેવતાનો વિચાર પણ આવતો નથી, કારણ કે હનુમાનજીની સેવાથી જ તેને બધું સુખ મળે છે.
36
સંકટ કટે મિતે સબ પીરા, જો સુમિરે હનુમાન બલબીરા॥
અર્થજે કોઈ બળવીર હનુમાનજીનું સ્મરણ કરે છે, તેનાં બધાં સંકટો દૂર થાય છે અને બધી પીડા મટે છે.
37
જય જય જય હનુમાન ગુસાઈ, કૃપા કરહુ ગુરુદેવ કી નાઈ॥
અર્થહે હનુમાનજી મહારાજ, તમારો જય જય જય હો. ગુરુદેવની જેમ મારા પર કૃપા કરો.
38
જો સત બાર પાઠ કર કોઈ, છૂટહી બંધી મહા સુખ હોઈ॥
અર્થજે કોઈ આ ચાલીસાનો સો વાર પાઠ કરે છે, તે બધાં બંધનોમાંથી મુક્ત થઈને મહાન સુખ પ્રાપ્ત કરે છે.
39
જો યહ પઢે હનુમાન ચાલીસા, હોય સિદ્ધિ સાખી ગૌરીસા॥
અર્થજે કોઈ આ હનુમાન ચાલીસાનો પાઠ કરે છે, તેને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે — તેના સાક્ષી સ્વયં ભગવાન શંકર (ગૌરીસા) છે.
40
તુલસીદાસ સદા હરિ ચેરા, કીજૈ નાથ હૃદય મહં દેરા॥
અર્થતુલસીદાસજી કહે છે — હું હંમેશા શ્રીરામનો સેવક છું. હે નાથ, તમે મારા હૃદયમાં હંમેશા વાસ કરો.
સમાપન દોહા
પવન તનય સંકટ હરણ, મંગલ મૂરતિ રૂપ,
રામ લખન સીતા સહિત, હૃદય બસહુ સુર ભૂપ॥
રામ લખન સીતા સહિત, હૃદય બસહુ સુર ભૂપ॥
અર્થ
હે પવનપુત્ર, સંકટ હરનારા, મંગલ સ્વરૂપ હનુમાનજી — તમે શ્રીરામ, લક્ષ્મણ અને સીતાજી સાથે મારા હૃદયમાં હંમેશા વાસ કરો.